El-Vekîl olan Allâh Subhânehu ve Teâlâ’nın ismiyle…
Hamd; yüceltilmek için övülmeyen, zaten yüce olduğu için övülen Allâh Azze ve Celle’ye mahsustur. Salât ve selâm; insanların Ahmed’i, Mütevekkil Nebî Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in, âlinin ve ashâbının üzerine olsun.
Giriş
Kavramların zihin dünyamızda oluşturduğu düşünce sistemi, bizim kimliğimizi teşkil eder. Her kavram, bulunduğu doğrultuda bir yapı inşa ederek manevî bir varlık oluşturur. En güçlü insan ve devlet modelleri, kavramsal gelişimini sağlamış kimliklerdir. Kavramlarda oluşan anlam erozyonu, belki de madde dünyasındaki yıkımdan daha büyük bir yıkım meydana getirecektir. İnsana yapılabilecek en büyük haksızlık; inandığı değerlerin kavramlarının yok edilmesi yahut tahrif edilerek düşünce sisteminin manipüle edilmesidir. Böylece insan; dönüştürülmek ve inandırılmak istediği şeye kolaylıkla teslim olur ve aslî hüviyetindeki göç böylece başlar…
Adaletli olmak, öncelikle kavramlara hak ettikleri manaların verilmesini gerektirir. Kavramların doğru manalarıyla insanlara öğretilmesi de onların bir hakkıdır. İslâmî kavramlar, mülhitler tarafından birçok saldırıya maruz kalmış ve yozlaştırılmaya çalışılmıştır. Mesela İslâmî ahlak anlayışının içerisindeki kavramlar ya silinip yok edilmeye yahut da değiştirilmeye çalışılmıştır. Bu necis teşebbüs, sekülerizmin bir hareketidir. Seküler düşüncenin yok etmeye çalıştığı kavramlardan bir tanesi de tevekkül kavramıdır.
Sekülerizmin ürettiği İslâm anlayışında, Allâh ile kul arasında bir kopukluk vardır. Çünkü bu sapık inanca göre Allâh, kulların hayatlarına bizzat müdahale etmemektedir; kul, koca dünyadaki işlerini kendisi görmektedir. Netice olarak tevekkül, tevhîd ve îmân gibi kavramlar hayat sahnesinden silinerek unutulmaya yüz tutmuştur.
Naçizane bu yazımızda, ana kaynaklarına dayanarak “tevekkül” kavramını İslâmî kavramlar bütünlüğüne oturtmaya çalışacağız. Böylece seküler mantığın kopardığı Allâh ile kulları arasındaki bağı bir nebze de olsa tekrar kurmaya gayret edeceğiz, inşallah.
“Yardım ve başarı Allâh Subhânehu ve Teâlâ’dandır” diyerek sözü O’nun güzel dininin kuvvetine bırakıyoruz…
Tevekkül Nedir? Ne Değildir?
- Tevekkül; tevhîde teslimiyetin sembolü, şirke restin neticesidir.
- Tevekkül; kul için sebeplerin bittiği yerde Allâh’ın sebeplerinin yardıma yetişmesidir.
- Tevekkül; kulun kendi sebeplerini Allâh’ın sebeplerinden aciz bilmesidir.
- Tevekkül; bile bile zarara girmek değildir.
- Tevekkül; sebepleri fail görmek değildir.
Tevekkül kelimesi lügatte; “v-k-l” kökünden veya “vekâlet” masdarından türeyen bir kelime olup “işini başkasına havale etmek” anlamına gelir. Dinî ıstılahta ise; “Sadece Allâh Azze ve Celle’ye güvenip bütün işlerin neticesini O’na havale etmektir.” İşin kendisine havale edildiği kişiye “vekil” denir. Allâh Azze ve Celle’nin mutlak vekâletini ifade eden el-Vekîl ismi de bu manadadır. İşini vekile havale eden kişiye “mütevekkil” ya da “müttekil”, mahkemelerde avukat tutup davanın seyrini ona havale eden kişiye ise “müvekkil” denir.
Tevekkül; gerekli bütün çabaları sarf ederek her türlü tedbir alındıktan sonra, sabır ve ümitle işlerin sonucunu Allâh Subhânehu ve Teâlâ’ya havale etmektir. Tedbir kelimesi ise dübür (arka/arka boyut) kelimesinden gelmektedir. Yani bir iş gerçekleşmeden önce onun arka boyutunu düşünüp, oluşabilecek durumları hesap ederek gerekli önlemleri almak demektir.
Allâh Azze ve Celle’nin her şeyi bir sebebe bağladığını göz önüne alarak zahirî ve batınî tüm sebeplere tutunmak gerekir. Öyleyse “Hakiki tevekkül tedbirli olmaktır, tedbiri terk etmek değildir” diyebiliriz.
Tevekkül, Tevhîd ve Îmân İlişkisi
Tevekkül, kalbin bir ameli olup batınî bir ibadettir. Kişinin Allâh Azze ve Celle’ye olan îmânının ve yakınlığının belirginleştiği haldir; hatta îmânın ispatı niteliğindedir. Çünkü tevekkül etmek; çarelerin tükenmiş olduğu yerde imkânsızlık perdesini yırtarak gelen Nasrullâh’tan (Allâh’ın yardımından) emin olmaktır. Mütevekkil, Allâh Azze ve Celle’den emin olan, O’nun kudreti karşısında kendi acziyetini kabul eden kimsedir. Kendi arzularını Allâh Azze ve Celle’nin muradının karşısında eriten kişidir.
Tevekkül kavramı Kur’ân-ı Kerîm’de övülmüş ve emredilmiştir. Allâh’a inanan kimselerin tevekkül etmesi gerektiğiyle alakalı bir ayet-i kerimede şöyle buyrulmaktadır:
“De ki: Allâh’ın bizim için yazdığından başkası bize erişmez. O bizim mevlâmızdır. Müminler yalnız Allâh’a tevekkül etsinler.” [Tevbe: 9/51]
Tevekkül kavramının îmân ile olan ilişkisi; îmân eden bir kişinin Allâh’ın evrendeki otoritesine, hükümranlığına, kanunlarına ve evrendeki düzenin işlemesinde tek güç sahibi olduğuna teslim olmasından kaynaklanır. Hayatın içerisinde gelişen her olayın ardında Allâh Azze ve Celle’nin kudretinin olduğunu kavramak esastır. Böylece kul, asla Rabbinden müstağni olmadığına, O’nun kudretinin sürekli tecelli ettiğine şahitlik eder; dolayısıyla O’nun varlığına ve birliğine teslim olmuş olur.
Büyük İslâm âlimleri de tevekkül kavramını îmân ve tevhîd ile doğrudan ilişkilendirmişlerdir. İmam Gazâlî rahimehullâhşöyle buyurmaktadır:
“Tevekkül, kalbe ait bir haldir ve îmândan meydana gelir. Îmânın çok çeşitleri vardır; fakat tevekkül bunlardan ikisine dayanır: Biri tevhîde olan îmân, diğeri de Allâh’ın lütuf ve merhametinin çokluğuna olan îmândır. Tevhîdin açıklaması uzun sürer; ilmi, bütün ilimlerin sonudur. Ancak biz tevekkülü açıklamak için gerekli tevhîdi burada anlatacağız.
Tevhîdin dört mertebesi vardır:
- Özü
- Özünün özü
- Kabuğu
- Kabuğun kabuğu
Tevhîd, taze ceviz gibidir. İki kabuktan kasıt; dışındaki yeşil kısım ile içerideki odunsu kısımdır. İki özü ise cevizin içindeki yemiş ve yemişin içindeki yağdır.
- Tevhîdin birinci mertebesi; dil ile ‘Lâ ilâhe illallâh’ deyip kalple buna inanmamaktır. Münafıkların tevhîdi böyledir.
- Tevhîdin ikinci mertebesi; ‘Lâ ilâhe illallâh’ lafzının manasını kalben de tasdik etmektir. Nitekim bütün Müslümanlar bunu tasdik ederler. Bu, avam halkın inancıdır.
- Tevhîdin üçüncü mertebesi; her şeyin bir Yaratıcı tarafından yaratıldığını görmek, her işin bir Fail tarafından meydana getirildiğini, O’ndan başka kimsenin hakiki manada bir şey yapamayacağını anlamaktır. Bu îmân, kalpte parlayan bir ışıktır. Her şey bu ışık aracılığıyla görülür. Bu îmân; cahillerin ve kelâm ehlinin îmânı gibi değildir. Onların îmânı taklit ve ispat yollarıyla kalbe vurulan bir bağ gibidir. Fakat müşahede ile olan îmânda kalbin bağları çözülmüştür.
Örneğin ev sahibinin evde olduğuna inanmak üç şekilde olur:
a) Birisinden duyarak inanmak (Taklidî îmân).
b) Ev sahibinin kullandığı binek hayvanını veya eşyalarını kapıda görerek inanmak (Kelâm ehlinin îmânı).
c) Ev sahibini bizzat evde görerek inanmak (Âriflerin tevhîdi).
Âriflerin tevhîdi çok yüksek bir derecedir. Bu derecede olanlar hem yaratılanı hem de Yaratıcıyı görüp yaratılanın Yaratıcıdan olduğunu bilirler.
- Tevhîdin dördüncü mertebesi; tevhîdin en üst derecesidir. Bu derecede olanlar, Birlik’ten (Vahdet’ten) başka bir şey görmez; her şeyi O’nunla birlikte değerlendirirler. Bu, sıddîkların müşahedesidir. Bir kısım âlimler buna ‘el-fenâ fi’t-Tevhîd’ (Tevhîdde fani olmak) adını verirler.” [İmam Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn, 4. Cilt]
İmam Gazâlî tevekkül ile îmânı bağdaştırırken meseleyi geniş bir açıdan ele almıştır ki tevekkülün derinliği ortaya çıksın. Tevhîd olmadan îmândan bahsetmek mümkün olmayacağı gibi, tevhîdsiz bir tevekkül de kuru bir iddiadan ibaret kalacaktır. Tevhîd; her zaman ve mekânda Allâh Azze ve Celle’yi bir ve tek tanımaksa; tevekkül de her hâlükârda O’na dayanmak demektir. Bizi yaratan, yaşatan, rızıklandıran, kanunlar koyan ve öldüren yalnızca Allâh’tır. Bizler darlık anında da bolluk anında da ancak Rabbimize sığınır, O’ndan yardım ister, O’nun kanunlarına tabi oluruz. Bunları sadece başımız dara düştüğünde değil, her daim yerine getiririz. Bu, kulluğun ve îmânın zirvesidir.
Tevekkül ve Müşriklerin Durumu
Müşrik; Allâh Subhânehu ve Teâlâ’ya zatında, sıfatlarında ve fiillerinde ortak koşan kişidir. Onlar sanılanın aksine Allâh Azze ve Celle’ye inanırlar; ancak inançlarının keyfiyetinde büyük bir sapma yaşarlar. Allâh’ın varlığını kabul ederlerken, tevhîdin gerektirdiği “birliği” ve tek ilah oluşu reddederler.
Allâh’a îmân etmek iki adımda gerçekleşir:
- Allâh Azze ve Celle’nin varlığına inanmak.
- Allâh Azze ve Celle’nin birliğine (tevhîde) inanmak.
Bu iki esas bir araya geldiğinde hakiki Müslüman inancı oluşur. Müşrikler ise yalnızca birinci adımı kabul edip kendilerini inançlı sayarlar. Hâlbuki Allâh Subhânehu ve Teâlâ böyle eksik ve bozuk bir inancı kabul etmeyecektir. Rabbimiz şöyle buyurmaktadır:
“Şüphesiz Allâh, kendisine ortak koşulmasını asla bağışlamaz; bunun dışında kalan günahları ise dilediği kimse için bağışlar. Kim Allâh’a ortak koşarsa, son derece büyük bir günahla iftira etmiş olur.” [Nisâ: 4/48]
Bu ayet-î kerîme, âlimlerimiz tarafından umde kabul edilmiş; cehalet ve ya iyi niyet mazeret gösterilmeksizin şirkin insanı helake götürdüğü vurgulanmıştır.
Şirkin özünde, Allâh Azze ve Celle’ye ait vasıfları mahlûkata vermek vardır. İbadet cinsinden olan (dua, sığınma, teşri/kanun koyma vb.) her türlü ameli Allâh’tan başkasına sarf etmek şirktir. Eski Mekke müşriklerinin putlara dua etmesi ile günümüz seküler sistemlerinin insanlara teşri/kanun koyma yetkisi vermesi bu bakımdan aynı mantığın ürünüdür.
Müşrikler bolluk zamanında putlarına ibadet ederken, başları sıkıştığında yalnızca Allâh’a sığınırlar. Kur’ân-ı Kerîm onların bu durumunu şöyle haber verir:
“İnsanın başına bir sıkıntı gelince Rabbine yönelerek O’na yalvarır. Sonra Allâh katından bir nimet verince, önceden O’na nasıl yalvarmış olduğunu unutuverir; O’nun yolundan saptırmak için Allâh’a eşler koşar. De ki: İnkârınla az bir müddet yaşa, şüphesiz sen cehennemliklerdensin!” [Zümer: 39/8]
Sıkıntı anında müşriklerin Allâh Azze ve Celle’ye yönelmeleri, insan fıtratındaki tevekkül ihtiyacının bir yansımasıdır. Ancak onların tevhîdi geçici olduğu gibi tevekkülleri de arızîdir; dolayısıyla batıldır. Allâh Teâlâ, her zaman ve her yerde yalnızca kendisine ibadet edilmesini ve sadece kendisine tevekkül edilmesini emreder.
Günümüz seküler zihniyeti ise tevhîd ve tevekkül kavramlarını tamamen hayatın dışına itmiştir.
Tevekkülü Anlama Düzeyi: İlim, Hâl ve Amel
Amellerimiz, verdiğimiz kararların bir eseridir. İnsanın kararlarının altında bir şuur (hâl), şuurun altında ise bir ilim vardır. Yani amel bir sonuçtur; onu ilim ve hâl meydana getirir.
İnsan bildiği kadar karar verir; ancak bilginin amele dönüşebilmesi için kalbî bir duruşa (hâle) ihtiyaç vardır. Tevekkül de tam olarak bu süreçte teşekkül eder. Kul, Allâh’ın yüceliğini ve her şeyi kuşatan ilmini bildikçe (İlim), kalbinde O’na karşı bir güven ve teslimiyet oluşur (Hâl); bu durum eylemlerine ve tedbirlerine yansır (Amel).
Tevekkül; sabırla, sabır ise Allâh hakkında hüsnüzan beslemekle mümkündür. Rabbimiz şöyle buyurur:
“Rabbinin hükmü yerine gelinceye kadar sabret; doğrusu sen Bizim nezaretimiz altındasın. Kalkarken Rabbini hamd ile tesbih et.” [Tûr: 52/48]
- Tevekkül, Allâh Azze ve Celle’yi sınamak değildir.
- Tevekkül, zarara körü körüne katlanmak demek değildir.
- İşlenilen salih amellerin karşılığını ahirette ve cennette almayı beklemek de tevekkülün bir parçasıdır.
- Dünyada “Benim istediğim her şey mutlaka benim arzuladığım şekilde olsun” düşüncesi tevekkül değildir. Tevekkül; sonuç ne olursa olsun Allâh Azze ve Celle’nin hakkımızda hayırlı olanı takdir ettiğine inanmaktır. Arzuladığımız her şeyin eksiksiz gerçekleşeceği yegâne âlem ise Cennettir:
“…Orada nefislerinizin arzuladığı her şey sizindir ve orada istediğiniz her şey size verilecektir.” [Fussilet: 41/31]
Tevekkül Etmenin Hükmü Nedir?
Ahlak esaslarının fıkhî hükmü noktasında genel bir kaide vardır: “Harama mani olan her ahlakı edinmek farzdır.”
Nasıl ki riyadan kaçınmak için ihlası, kibirden kaçınmak için tevazuyu, yalandan kaçınmak için sıdkı (doğruluğu) edinmek farz ise; kişiyi isyandan ve kadere rızasızlıktan koruyan tevekkül ahlakını edinmek de farzdır. Tıpkı “Farzın tamamlayıcısı da farzdır” kaidesinde olduğu gibi, kulun harama ve ümitsizliğe düşmemesi için tevekkül ve sabır göstermesi farz-ı ayndır.
Müslüman bir kulun başına bir musibet geldiğinde isyan etmek yerine işlerini Allâh’a havale etmesi, tedbirini alıp O’na dayanması gerekir. Ayrıca nasslarda (Ayet ve Hadislerde) doğrudan emredilmiş olması da tevekkülün farz olduğuna delildir. Fıkıh usulündeki “Emir, وجوب (vücup/farzlık) ifade eder” kaidesi gereğince tevekkül dinî bir zorunluluktur.
Ayet-i Kerimelerden Deliller:
“Allâh’a tevekkül et. Vekil olarak Allâh yeter.” [Ahzâb: 33/3]
“Eğer Allâh size yardım ederse, sizi yenecek hiç kimse yoktur. Eğer sizi yardımsız bırakırsa, O’ndan başka size kim yardım edebilir? Mümine düşen, yalnız Allâh’a tevekkül etmektir.” [Âl-i İmrân: 3/160]
Hadis-i Şeriflerden Deliller:
Enes b. Mâlik radiyallâhu anh şöyle anlatmaktadır:
Bir adam: “Ey Allâh’ın Rasûlü! Devemi bağlayıp da mı Allâh’a tevekkül edeyim, yoksa bağlamadan mı?” diye sordu. Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem: “Önce onu bağla, sonra Allâh’a tevekkül et!” buyurdu. [Tirmizî]
Ömer b. el-Hattâb radiyallâhu anh’ın naklettiğine göre Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:
“Eğer siz Allâh’a gereği gibi tevekkül etmiş olsaydınız; sabahleyin kursakları boş çıkıp akşam doymuş olarak dönen kuşların rızıklandırıldığı gibi sizler de rızıklandırılırdınız.” [Tirmizî, İbn Mâce]
Sonuç ve Değerlendirme
Tevekkül; kulun kendi acziyetini kavrayıp Mutlak Güç Sahibi olan Allâh Azze ve Celle’ye sığınmasıdır. Şeytan, kulun zihnine şüpheler atarak onu Rabbine karşı suiistimale ve suiızanna düşürmeye çalışır. İnsan, isteklerinin önündeki engellerin Allâh’ın koyduğu hudutlar olduğunu unuttuğunda, kendi aklını yegâne ölçü sanarak tevekkülden uzaklaşır.
Doğru bir tevekkül için öncelikle Rabbimizi doğru tanımamız gerekir. Tevekkül, Allâh’ın kullarıyla her an beraber olduğu bilincidir. Mekke müşriklerinin yaptığı gibi ulaşılamaz ve uzak bir Allâh inancı değil; her an gözeten, işiten ve yardım eden el-Vekîl olan Allâh’a teslim olmaktır.
Sebeplere sarılmak kulluğun gereği, sonucu Allâh’a havale etmek ise îmânın gereğidir.
Bir Cevap Yaz
